Рукапісы не гараць. Янка Шутовіч: пакутлівая біяграфія беларуса з беднай сям’і

27.01.2014 18:41Views:

1_shutovich24 студзеня (11 студзеня па старым стылі) 2014 года спаўняецца 110 гадоў з дня нараджэння беларускага грамадскага і культурнага дзеяча, літаратуразнаўца Івана Восіпавіча Шутовіча (1904–1973). Янка Шутовіч нарадзіўся ў вёсцы Шутавічы Ашмянскага павета Віленскай губерні (цяпер Смаргонскі раён Гродзенскай вобласці) у сялянскай шматдзетнай сям’і. 

Пачатковую асвету хлопчык набываў у родных Шутавічах, потым у народным вучылішчы ў суседняй вёсцы Сукневічы, якое ў 1915 годзе скончыў з вельмі добрымі адзнакамі і нават падарункам у выглядзе кніжкі.

Далейшую адукацыю Янка спрабаваў атрымаць у Смаргонскім двухкласным вучылішчы, але набліжэнне фронту Першай імперыялістычнай вайны перашкодзіла ажыццяўленню гэтай задумкі. Замест гэтага ўвосень 1916 года хлопчык паступіў у другі клас польскай гімназіі ў Мінску, але правучыўся там толькі два месяцы: заняткі былі спынены з-за эпідэміі тыфу.

Некаторы час жыў ў вёсцы Барадзенічы Дзісенскага павета, вучыўся у беларускай школе пры дзіцячым прытулку, арганізаванам яго дзядзькам ксёндзам Віктарам Шутовічам, дзе, дарэчы, вывучаў і французскую мову, скончыў Глыбоцкае гарадское, ці як яго тады называлі “Вышэйшае пачатковае” вучылішча.

Аўтабіяграфія. 1955 год. Аўтограф

Аўтабіяграфія. 1955 год. Аўтограф

Восенню 1919 года Янка Шутовіч апынуўся ў Вільні. Маючы ўжо пэўную адукацыю, быў залічаны адразу ў чацьвёрты клас Віленскай беларускай гімназіі.

“Гімназія была заложана ў пачатку 1919 года … З гэтага часу і пачынаецца мая віленская біяграфія, і вучнёўская, і студэнцкая, і грамадзянская, біяграфія беларуса з беднай сялянскай шматдзетнай сям’і, біяграфія пакутлівая, трывожная, адначасава агрэтая цеплынёю беларускага патрыятызму (барані Бог не нацыяналізму!), цеплынёю шчырых, добрых, ідыёвых людзей, нашых беларускіх грамадскіх і культурных дзеячоў”, – пісаў у сваіх успамінах Янка Шутовіч.

У гімназіі працавалі вядомыя беларускія культурна-грамадскія дзеячы: Максім Гарэцкі і Антон Луцкевіч, Алена Сакалова-Лекант і Леаніла Чарняўская (жонка Максіма Гарэцкага), Браніслаў Тарашкевіч і Міхал Кахановіч, браты Вячаслаў і Генадзь Багдановічы ды іншыя. І настаўнікаў і вучняў злучала нацыянальная справа, вызваленчыя ідэалы, клопат пра народ.

Атэстат сталасці. 1926 год

Атэстат сталасці. 1926 год

У 1924 годзе Янка Шутовіч скончыў Віленскую беларускую гімназію і паступіў на юрыдычны факультэт Віленскага ўніверсітэта.

Падчас вучобы юнак прымаў актыўны ўдзел у рабоце Беларускага студэнцкага саюза, быў членам рэвізійнай камісіі, сябрам рэдакцыйнай калегіі грамадска-палітычнага, навуковага і літаратурнага часопіса “Студэнцкая думка”, а з 1928 года і яго рэдактарам, працаваў карэктарам у беларускай друкарні імя Ф. Скарыны, а таксама ў Беларускім інстытуце гаспадаркі і культуры – асветніцкай установай, асноўны напрамак дзейнасці якой быў звязаны з арганізацыяй сярод беларускага насельніцтва Заходняй Беларусі культурна-асветніцкай і гаспадарчай працы.

У 1934 годзе Янка Шутовіч скончыў універсітэт з дыпломам магістра права, але у буржуазнай Польшчы ўладкавацца па спецыяльнасці выпускніку-беларусу было амаль немагчыма, і таму быў вымушаны выконваць самую разнастайную працу, што часам зусім не адпавядала яго адукацыі. Але асноўным напрамкам дзейнасці Янкі Шутовіча ў гэты перыяд становіцца публіцыстыка.

Першая яго публікацыя, артыкул, прысвечаны Таварыству беларускай школы ў Вільні, падпісаны крыптанімам Я. Ш-ч, з’явілася ў 1927 годзе ў “Беларускім календары”, але большасць артыкулаў (пра Цішку Гартнага, Адама Гурыновіча, Паўлюка Труса, Міхася Машару, Язэпа Драздовіча, Шата Руставелі) датуюцца 1932–1939 гадамі. Яны друкаваліся ў газеце “Беларуская крыніца”, у часопісах “Шлях моладзі”, “Калоссе”.

З 1935 па 1939 год Шутовіч быў адказным рэдактарам і выдаўцом аднаго з самых вядомых заходнебеларускіх перыядычных выданняў – літаратурна-навуковага часопіса “Калоссе”, дзе друкавалі свае творы Максім Танк, Валянцін Таўлай, Міхась Машара, Анатоль Іверс, Адам Станкевіч, Рыгор Шырма ды іншыя.

За актыўную дзейнасць у справе беларускага нацыянальнага адраджэння Янка Шутовіч быў зняволены польскімі ўладамі ў Картуз-Бярозаўскі канцэнтрацыйны лагер, адкуль быў вызвалены ў 1939 годзе савецкімі войскамі.

З 1940 года Янка Шутовіч сумяшчаў пасаду выкладчыка ў Беларускай настаўніцкай семінарыі з працай навуковага супрацоўніка, а потым і дырэктара Беларускага гісторыка-этнаграфічнага музея імя Івана Луцкевіча ў Вільні.

Падчас фашысцкай акупацыі музей быў выселены з Базылянскіх муроў, дзе знаходзіўся з моманту свайго ўтварэння. У канцы вайны стала вядома, што фондам музея пагражае адпраўка ў Германію. Янка Шутовіч разам са сваімі супрацоўнікамі, а таксама з дапамогай неабыякавых да лёсу Беларускага музея людзей здолеў найбольш каштоўныя музейныя экспанаты перавезці на захаванне ў склеп касцёла Святога Міхала, адміністратарам якога ў той час быў вядомы дзеяч беларускага нацыянальнага адраджэння ксёндз Адам Станкевіч.

У лістападзе 1944 года Янка Шутовіч быў арыштаваны органамі НКУС і асуджаны на 10 гадоў зняволення, пакаранне адбываў у Унжлагу Горкаўскай вобласці і ў Пясчанлагу Карагандзінскай вобласці.

У 1954 годзе быў вызвалены, але да 1956 года не меў права на зварот у Вільню, пэўны час жыў у Карагандзе і Сарані.

У 1958 годзе Янка Шутовіч быў рэабілітаваны, справа ў адносінах да яго была спынена за недаказанасцю віны.

Аднак вызваленне і зварот на радзіму прынеслі не толькі радасць. Былому ссыльнаму, да таго ж з падарваным здароўем было вельмі складана ўладкавацца на працу. Нарэшце пашчасціла атрымаць месца пажарніка ў Вільнюскім дзяржаўным мастацкім музеі.

Цяжкія выпрабаванні, што выпалі на долю гэтага чалавека, не зламілі яго патрыятычны дух. Адданы беларускай справе, даследчык па прызванні, ён шмат часу аддаваў працы ў архівах і бібліятэках, адшукваў цікавыя дакументы. Такім чынам быў знойдзены і рукапіс рамана-хронікі Максіма Гарэцкага “Віленскія камунары”.

Янка Шутовіч рыхтаваў матэрыялы пра вядомых дзеячаў беларускай культуры: рэвалюцыянера, паэта-дэмакрата, фалькларыста Адама Гурыновіча, класіка беларускай літаратуры Максіма Гарэцкага, выдатнага спевака Міхала Забэйду-Суміцкага.

Яго пяру належыць грунтоўны нарыс, прысвечаны гісторыі Віленскага беларускага музея, але надрукаваным яго аўтар так і не ўбачыў.

Жывучы ў Літве, Янка Шутовіч падтрымліваў сувязі з Беларуссю, з’яўляўся пазаштатным карэспандэнтам органа Саюза пісьменнікаў БССР часопіса “Полымя”, супрацоўнічаў з АН БССР, пісаў артыкулы, прысвечаныя беларускай мове, захаванню помнікаў беларускай культуры і іншыя. Асобныя з іх публікаваліся ў беларускіх перыядычных выданнях. На жаль, большасць з іх так і засталася ў рукапісах.

Разам з жонкай, літоўскай паэткай Онай Міцютэ, Янка Шутовіч займаўся перекладамі твораў беларускіх і літоўскіх пісьменнікаў.

Янка Шутовіч пайшоў з жыцця 9 снежня 1973 года (па іншых звестках 9 снежня 1974 года).

Матэрыял падрыхтавалі Таццяна Жук і Марына Ліс, навуковыя супрацоўнікі аддзела рэдкіх кніг і рукапісаў ЦНБ НАН Беларусі.

Рукапісны архіў Янкі Шутовіча зберагаецца ў аддзеле рэдкіх кніг і рукапісаў ЦНБ НАН Беларусі пад нумарам 1 і складаецца з 414 адзінак захавання.

TUT.BY

Каментаваць


*